१० आणि २० रुपयांच्या प्रत्येकी १०० कोटी पॉलीमर नोटांची चाचणी होणार; जुन्या कागदी नोटाही राहणार चलनात
भारतीय चलन व्यवस्थेत आगामी काळात महत्त्वपूर्ण बदल घडण्याची शक्यता आहे. कमी मूल्याच्या नोटांची टिकाऊ क्षमता वाढवण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आता प्लास्टिक अर्थात पॉलीमर नोटांचा पर्याय तपासणार आहे. यासाठी १ एप्रिल २०२७ पासून १० आणि २० रुपयांच्या नोटांची प्रायोगिक चाचणी सुरू करण्याची तयारी असल्याची माहिती समोर आली आहे. या उपक्रमांतर्गत दोन्ही मूल्यांच्या प्रत्येकी १०० कोटी नोटा छापून त्यांचा प्रत्यक्ष वापर तपासला जाणार आहे.
प्रत्येकी १०० कोटी पॉलीमर नोटांची निर्मिती
मनीकंट्रोलने दिलेल्या वृत्तानुसार, RBI च्या प्रस्तावित प्रकल्पात १० रुपयांच्या १०० कोटी आणि २० रुपयांच्या १०० कोटी अशा एकूण २०० कोटी पॉलीमर नोटांचा समावेश असेल. सुरुवातीच्या टप्प्यात हा प्रयोग मर्यादित स्वरूपात राबवला जाणार असून, या नोटा प्रत्यक्ष व्यवहारांमध्ये वापरून त्यांची कार्यक्षमता आणि टिकाऊपणा तपासला जाईल.
या नव्या नोटांच्या आकारात कोणताही बदल प्रस्तावित नाही. सध्या चलनात असलेल्या कागदी नोटांप्रमाणेच त्यांची लांबी आणि रुंदी ठेवली जाणार आहे. त्यामुळे एटीएम यंत्रांच्या रचनेत किंवा सेटिंगमध्ये बदल करण्याची आवश्यकता भासणार नाही. परिणामी, नव्या नोटांच्या वापरासाठी बँकांना अतिरिक्त तांत्रिक खर्च करावा लागणार नाही.
प्लास्टिक नोटांचा पर्याय निवडण्यामागे काय कारण?
भारतातील दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांमध्ये १० आणि २० रुपयांच्या नोटांना मोठे महत्त्व आहे. भाजीपाला खरेदी, सार्वजनिक वाहतुकीचे भाडे, रिक्षा प्रवास तसेच छोट्या-मोठ्या किरकोळ व्यवहारांसाठी या नोटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
मात्र, वारंवार हाताळल्या जाणाऱ्या या नोटा तुलनेने लवकर खराब होतात. कागदाच्या नोटा फाटणे, मळणे किंवा पाण्यामुळे खराब होणे अशा समस्या निर्माण होतात. परिणामी, चलनात वापरण्यास अयोग्य ठरलेल्या नोटांच्या जागी RBI ला नव्या नोटांची छपाई करावी लागते. यामुळे छपाई आणि चलन व्यवस्थापनाचा खर्च वाढतो.
पॉलीमरपासून तयार केलेल्या नोटा तुलनेने अधिक मजबूत आणि टिकाऊ असतात. पाण्याचा तसेच मळाचा त्यांच्यावर कमी परिणाम होत असल्याने त्या सहज खराब होत नाहीत. कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलीमर नोटांचे आयुष्य तीन ते चार पट अधिक असू शकते. त्यामुळे या नोटांचा वापर यशस्वी ठरल्यास भविष्यात नोटांच्या वारंवार छपाईचा खर्च कमी करण्याचा पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो.
जुन्या १० आणि २० रुपयांच्या नोटा बाद होणार का?
RBI कडून पॉलीमर नोटांची चाचणी सुरू झाली, तरी सध्या वापरात असलेल्या १० आणि २० रुपयांच्या कागदी नोटा बंद केल्या जाणार नाहीत. जुन्या नोटांचे कायदेशीर चलन म्हणून असलेले महत्त्व कायम राहणार आहे.
नव्या प्लास्टिक नोटा आणि सध्याच्या कागदी नोटा एकाच वेळी व्यवहारांसाठी वापरता येतील. त्यामुळे पॉलीमर नोटांच्या चाचणीमुळे नागरिकांना सध्याच्या नोटा वापरण्यात कोणतीही अडचण येणार नाही.
