वाराणसी (Ganga hilsa fish) : गंगेच्या मध्य आणि वरच्या प्रवाहातून जवळपास नामशेष झालेला हिलसा मासा तब्बल तीन दशकांनंतर पुन्हा आढळल्याने नदीच्या पर्यावरणीय पुनरुज्जीवनाला मोठे यश मिळाले आहे. उत्तर प्रदेशातील चंदौली जिल्ह्यातील मार्कंडेय महादेव मंदिराजवळ गंगेत ७४० ग्रॅम वजनाचे दोन हिलसा मासे आढळले.
ऐतिहासिकदृष्ट्या हिलसा मासे बंगालच्या उपसागरातून गंगा नदीतून वाराणसी, प्रयागराज आणि त्यापुढील भागात स्थलांतर करीत असत. मात्र, १९७५मध्ये फरक्का धरण उभारल्यानंतर त्यांच्या स्थलांतर मार्गात अडथळा निर्माण झाला. परिणामी मध्य आणि वरच्या गंगा खोऱ्यात हिलसाची संख्या झपाट्याने घटली. (Ganga hilsa fish) हिलसाचे पर्यावरणीय, पोषणमूल्य, सांस्कृतिक आणि आर्थिक महत्त्व लक्षात घेऊन भारतीय कृषी संशोधन परिषद-अंतर्देशीय मत्स्य संशोधन संस्था (आयसीएआर-सीआयएफआरआय), बॅरकपूर आणि राष्ट्रीय स्वच्छ गंगा अभियानाने २०१९पासून पुनरुज्जीवन कार्यक्रम राबवला.
जून २०२६पर्यंतच्या या मोहिमेत ३.८५ लाखांहून अधिक लहान व प्रौढ हिलसांचे संगोपन करण्यात आले. तसेच ४० लाखांहून अधिक फलित अंडी आणि सुमारे ९.४ लाख हॅचरीमध्ये तयार केलेली अंडी फरक्का बंधाऱ्याच्या वरच्या भागात सोडण्यात आली. (Ganga hilsa fish) टॅगिंग व नियमित निरीक्षणातून माशांच्या स्थलांतराची माहिती मिळवण्यात आली. २०२३ ते २०२५दरम्यान पाळीव हिलसाची मिर्झापूरपर्यंतची प्रवाहाविरुद्ध हालचाल नोंदवण्यात आली होती. आता चंदौलीजवळ हिलसा आढळल्याने त्याचा ऐतिहासिक अधिवास पुनर्स्थापित होत असल्याचे संकेत मिळाले आहेत.
