२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुण्यात सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. जातिभेद, अस्पृश्यता, स्त्रीदास्य आणि सामाजिक विषमतेविरुद्ध लढा देणाऱ्या या चळवळीने शिक्षण, समता, विवेक आणि सामाजिक न्यायाच्या विचारांना महाराष्ट्रात नवी दिशा दिली.
२४ सप्टेंबर हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. याच दिवशी १८७३ मध्ये महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी पुणे येथे सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. जातिभेद, अस्पृश्यता, स्त्रीदास्य, अज्ञान, धार्मिक कर्मकांड, सामाजिक विषमता आणि आर्थिक शोषणाने ग्रस्त समाजव्यवस्थेला सत्यशोधक समाजाने मूलभूत आव्हान दिले. जन्माच्या आधारावर श्रेष्ठ-कनिष्ठता निर्माण करणाऱ्या व्यवस्थेऐवजी मानवता, समता, विवेक आणि शिक्षणावर आधारित समाज निर्माण करण्याचा प्रयत्न या चळवळीमागे होता.
त्या काळात शिक्षण, धार्मिक विधी, ज्ञानसंपादन आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांमध्ये मोठी विषमता होती. बहुजन समाजातील अनेक घटक शिक्षणापासून दूर होते. स्त्रियांना शिक्षणाची संधी नव्हती. विधवांचे जीवन कठीण होते. बालविवाह, अस्पृश्यता आणि सामाजिक बहिष्कार यांसारख्या प्रथांचा मोठ्या घटकांच्या जीवनावर परिणाम होत होता.
ज्योतिराव फुले यांनी शिक्षणाला सामाजिक मुक्तीचे प्रभावी साधन मानले. सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने त्यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी केलेले कार्य भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात महत्त्वाचे आहे. १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी शाळा सुरू करण्यापासून त्यांच्या कार्याला व्यापक दिशा मिळाली. पुढे वंचित समाजातील मुला-मुलींसाठी शिक्षणाची दारे उघडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
‘सत्याचा शोध घेणारा समाज’ ही सत्यशोधक समाजाची मूलभूत संकल्पना होती. परंपरेला केवळ परंपरा म्हणून स्वीकारण्याऐवजी तिची सामाजिक उपयुक्तता आणि मानवी परिणाम तपासले पाहिजेत, असा विवेकवादी दृष्टिकोन या चळवळीने पुढे आणला. व्यक्तीची प्रतिष्ठा तिच्या जन्मावर नव्हे, तर तिच्या माणूसपणावर आधारित असली पाहिजे, हा विचार केंद्रस्थानी होता.
धार्मिक कर्मकांडाच्या नावाखाली निर्माण झालेल्या सामाजिक विषमतेवरही सत्यशोधक समाजाने प्रश्न उपस्थित केले. विवाहासारख्या सामाजिक विधींमध्ये पुरोहिताची अनिवार्यता नाकारण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. साधेपणा, सामाजिक समता आणि अनावश्यक खर्चाला विरोध यांना महत्त्व देणारे सत्यशोधक विवाह पुढे चळवळीचे वैशिष्ट्य ठरले.
स्त्रीप्रश्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही महत्त्वाचा होता. स्त्रीला शिक्षणापासून दूर ठेवणे, बालविवाह, विधवांवरील अन्याय आणि स्त्रीच्या स्वातंत्र्यावर असलेली बंधने यांना सामाजिक विषमतेचा भाग म्हणून पाहिले गेले. सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी आणि स्त्रियांच्या आत्मसन्मानासाठी केलेले कार्य सत्यशोधक विचारांच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीचे उदाहरण आहे.
सत्यशोधक समाजाची भूमिका केवळ जातिभेदाविरोधापुरती मर्यादित नव्हती. शेतकरी आणि श्रमिकांच्या आर्थिक प्रश्नांकडेही ज्योतिराव फुले यांनी लक्ष वेधले. शेतकरी कर्जबाजारीपणा, महसूलव्यवस्था, सावकारी आणि मध्यस्थांच्या शोषणाला सामोरे जात असल्याचे त्यांनी मांडले. ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांचे सामाजिक आणि आर्थिक विश्लेषण केले.
सत्यशोधक समाजाने बहुजन समाजातील आत्मसन्मान जागवण्याचा प्रयत्न केला. सामाजिकदृष्ट्या कनिष्ठ मानल्या गेलेल्या समूहांनी स्वतःच्या जीवनाकडे कमीपणाच्या नजरेने पाहू नये, आपल्या श्रमांना प्रतिष्ठा मिळाली पाहिजे, शिक्षणाचा अधिकार मिळाला पाहिजे, अशी जाणीव या चळवळीने निर्माण केली. पुढे राजर्षी शाहू महाराजांच्या कार्याला सत्यशोधक परंपरेशी वैचारिक जवळीक होती.
२४ सप्टेंबर २०२६ रोजी सत्यशोधक समाजाच्या स्थापनेला १५३ वर्षे पूर्ण होत असताना, या चळवळीच्या विचारांकडे केवळ ऐतिहासिक स्मृती म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. आजही सामाजिक पूर्वग्रह, जातीय भेदभाव, स्त्री-पुरुष विषमता, शैक्षणिक संधीतील तफावत, आर्थिक विषमता आणि सामाजिक बहिष्करण यांसारखी आव्हाने कायम आहेत. अशा परिस्थितीत सत्यशोधक विचारांचा अर्थ वर्तमान सामाजिक वास्तवाचा विवेकाने शोध घेणे असा होतो.
आजच्या डिजिटल आणि माहितीप्रधान युगात ‘सत्यशोधन’ या संकल्पनेला नवा अर्थ प्राप्त झाला आहे. सामाजिक माध्यमांवर माहितीचा वेगाने प्रसार होत असताना अफवा, अपप्रचार, पूर्वग्रहदूषित माहिती आणि अर्धसत्ये यांपासून सत्य वेगळे करण्यासाठी चिकित्सक विचारशक्ती आवश्यक आहे. फुले यांनी शिक्षण आणि विवेकाला दिलेले महत्त्व आजच्या काळात अधिक अर्थपूर्ण ठरते.
सत्यशोधक समाजाचा वर्धापनदिन हा समाजाने स्वतःचे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस आहे. सत्य, विवेक, शिक्षण आणि समतेचा मार्ग स्वीकारणे, हाच महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारांचा खरा सन्मान आहे. सामाजिक न्यायाची मूल्ये जपणे हीच या परंपरेची खरी वाटचाल आहे.
डॉ. राजेंद्र बगाटे
समाजशास्त्राचे अभ्यासक
bagate.rajendra5@gmail.com
