असममित सेंद्रिय संश्लेषणातील नॉन-लिनिअर इफेक्ट्स आणि ऑटोकॅटॅलिसिसवरील संशोधनासाठी सन्मान; औषधनिर्मिती क्षेत्रासाठी संशोधन महत्त्वाचे
रसायनशास्त्राच्या क्षेत्रातील यंदाचा सर्वोच्च सन्मान फ्रान्सचे रसायनशास्त्रज्ञ हेन्री बी. कागन आणि जपानचे केन्सो सोई यांना जाहीर झाला आहे. असममित सेंद्रिय संश्लेषणामधील नॉन-लिनिअर इफेक्ट्स आणि ऑटोकॅटॅलिसिस यांचा शोध आणि त्यातून रासायनिक अभिक्रियांमध्ये विशिष्ट ‘मिरर इमेज’ तयार करण्याच्या प्रक्रियेतील योगदानासाठी त्यांना 2026 चा रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला.
BREAKING NEWS The Royal Swedish Academy of Sciences has decided to award the 2026 #NobelPrize in Chemistry to Henri B. Kagan and Kenso Soai “for the discovery of non-linear effects and autocatalysis in asymmetric organic synthesis.” https://t.co/nH090ql1Xc
— The Nobel Prize (@NobelPrize) October 7, 2026
‘मिरर इमेज’चे गूढ काय?
अनेक रेणू दोन अशा स्वरूपांत अस्तित्वात असतात, जी एकमेकांची आरशातील प्रतिमा वाटतात. अमिनो आम्लांमध्येही अशी दोन रूपे आढळू शकतात. मात्र सजीवांच्या शरीरातील प्रथिनांमध्ये प्रामुख्याने या दोन रूपांपैकी केवळ एकाच प्रकाराचा वापर होतो. रसायनशास्त्रज्ञांसाठी दीर्घकाळ हा प्रश्न कायम होता की रासायनिक प्रक्रियेत अशी एकतर्फी असममितता निर्माण कशी होते.
2026 #NobelPrize laureate Henri Kagan discovered a new way of manipulating chemical reactions, allowing a greater excess of one of the mirror images to be created than was previously assumed possible. His discovery has been revolutionary for chemists who develop reactions for the manufacture of pharmaceuticals, flavours, scents and new materials.
— The Nobel Prize (@NobelPrize) October 7, 2026
या रासायनिक वैशिष्ट्याला होमोचिरॅलिटी (Homochirality) म्हटले जाते. कागन आणि सोई यांच्या संशोधनामुळे अशा अभिक्रियांना नियंत्रित करून दोन आरशातील प्रतिमांपैकी एका स्वरूपाची निर्मिती प्रामुख्याने कशी करता येते, याबाबत महत्त्वाची दिशा मिळाली.
Some molecules, such as amino acids, exist as two variants that are each other’s mirror image. However, living organisms only contain one of these mirror images. How chemical asymmetry such as this could have emerged was long a mystery to chemists. Henri B. Kagan and Kenso Soai have been awarded the #NobelPrize in Chemistry 2026 for discovering a solution to this puzzle.
— The Nobel Prize (@NobelPrize) October 7, 2026
कागन यांचे महत्त्वपूर्ण संशोधन
हेन्री बी. कागन यांनी 1986 मध्ये रासायनिक अभिक्रियांवर नियंत्रण ठेवण्याची अशी पद्धत शोधली, ज्यामुळे अपेक्षेपेक्षा अधिक प्रमाणात एका विशिष्ट आरशातील रेणूची निर्मिती करता आली. या कामामुळे असममित संश्लेषणातील नॉन-लिनिअर परिणाम समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा पाया तयार झाला.
यानंतर केन्सो सोई यांनी या संशोधनाला पुढे नेले. 1995 मध्ये त्यांनी होमोचिरल स्वरूप प्राप्त करण्याची क्षमता असलेली रासायनिक अभिक्रिया विकसित केली. त्यानंतर 2003 मध्ये त्यांनी अशा अभिक्रियेचे प्रदर्शन केले, ज्यामध्ये दोन संभाव्य आरशातील रूपांपैकी केवळ एकाच स्वरूपाची निर्मिती झाली.
औषधनिर्मितीसाठी संशोधन का महत्त्वाचे?
एखाद्या औषधाच्या रेणूची दोन आरशातील रूपे असली, तरी शरीरावर त्यांचा परिणाम समान असेलच असे नाही. त्यामुळे औषधनिर्मितीमध्ये अपेक्षित परिणाम देणाऱ्या विशिष्ट स्वरूपाचा रेणू तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. कागन आणि सोई यांच्या संशोधनामुळे अशा रासायनिक अभिक्रियांना अधिक अचूकपणे नियंत्रित करण्याची दिशा मिळाली असून, त्याचा औषधनिर्मिती क्षेत्रातील संशोधनावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव पडला आहे.
2025 मध्ये कोणाला मिळाला होता रसायनशास्त्राचा नोबेल?
गेल्या वर्षी म्हणजेच 2025 चा रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार सुसुमु कितागावा, रिचर्ड रॉबसन आणि ओमर एम. यागी यांना संयुक्तपणे देण्यात आला होता. Metal–Organic Frameworks (MOFs) विकसित केल्याबद्दल त्यांना हा सन्मान मिळाला. या अतिशय छिद्रयुक्त रचनांचा वापर कार्बन डायऑक्साइड पकडणे, वाळवंटी हवेतून पाणी मिळवणे, विषारी वायू साठवणे आणि रासायनिक अभिक्रियांमध्ये करण्याची शक्यता आहे.
नोबेल पुरस्काराची सुरुवात कशी झाली?
स्वीडिश संशोधक आणि उद्योगपती अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रानुसार नोबेल पुरस्कारांची सुरुवात 1901 मध्ये झाली. रसायनशास्त्र हा त्यातील प्रमुख पाच क्षेत्रांपैकी एक आहे. रसायनशास्त्रातील विजेत्यांची निवड Royal Swedish Academy of Sciences करते. पहिला रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार 1901 मध्ये डच रसायनशास्त्रज्ञ Jacobus Henricus van ’t Hoff यांना रासायनिक गतिशास्त्र आणि ऑस्मोटिक प्रेशरवरील कामासाठी देण्यात आला होता.
