ज्येष्ठ साहित्यिक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचे निधन; मराठी साहित्यविश्वावर शोककळा

‘डोह’, ‘सोन्याचा पिंपळ’ आणि ‘कोरडी भिक्षा’ या साहित्यकृतींमुळे वाचकांच्या मनात अढळ स्थान; वयाच्या 91व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास

मराठी साहित्यात आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण ललितलेखनाने स्वतंत्र स्थान निर्माण करणारे ज्येष्ठ साहित्यिक श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचे गुरुवारी दुपारी वृद्धापकाळाने निधन झाले. ‘डोह’, ‘सोन्याचा पिंपळ’ आणि ‘कोरडी भिक्षा’ यांसारख्या साहित्यकृतींमुळे वाचकांच्या मनात अढळ स्थान मिळवलेल्या कुलकर्णी यांचे निधन वयाच्या ९१व्या वर्षी झाले. त्यांच्या पश्चात पत्नी, दोन मुलगे, सुना आणि नातवंडे असा परिवार आहे.

काही महिन्यांपूर्वी फेब्रुवारीमध्ये खुब्याचे हाड मोडल्याने त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. त्या दुखापतीतून ते सावरले असले, तरी त्यानंतर प्रकृती सातत्याने खालावत गेली. गुरुवारी दुपारी सुमारे दोन वाजण्याच्या सुमारास त्यांच्या निवासस्थानी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या पार्थिवावर कराड येथे सायंकाळी अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत.

श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील कृष्णाकाठच्या औदुंबर येथे झाला. प्राथमिक शिक्षण औदुंबरमध्ये, तर सातवीपर्यंतचे शिक्षण अंकल-खोप येथे पूर्ण झाले. पुढील शिक्षण त्यांनी सांगलीतील 'अनाथ विद्यार्थी आश्रम' या संस्थेत राहून घेतले. आजोबा आणि वडील दोघेही चित्रकार असल्याने घरातील कलात्मक वातावरण, तसेच औदुंबर परिसरातील निसर्गाने त्यांच्या संवेदनशील आणि सर्जनशील व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

स्वतःच्या आठवणी सांगताना त्यांनी एकदा नमूद केले होते की, वाचन, चित्रकला, निरीक्षणाची सवय आणि स्वतःच्या मर्यादा ओळखण्याचे संस्कार त्यांना घरातूनच लाभले. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याची आणि अनुभवांच्या गाभ्यापर्यंत जाण्याची वृत्ती याच वातावरणातून विकसित झाली.

शिक्षणानंतर त्यांनी सुरुवातीला दोन वर्षे साइनबोर्ड पेंटिंगचा व्यवसाय केला. त्यानंतर ओगलेवाडी येथील काच कारखान्यात हिशोब विभागात नोकरी स्वीकारली. पुढे त्यांनी 'मौज' या प्रतिष्ठित नियतकालिकाच्या संपादन विभागात दीर्घकाळ काम केले.

बालपणापासूनच त्यांना कवितेची आवड होती. मराठी चौथीत असताना त्यांची पहिली कविता पां. ना. मिसाळ यांच्या **‘बालसन्मित्र’**मध्ये प्रसिद्ध झाली. त्यानंतर पहिली कथा का. रा. पालवणकर यांच्या ‘खेळगडी’ या बालसाप्ताहिकात प्रसिद्ध झाली. पुढील काळात अनेक नियतकालिकांमधून त्यांच्या कविता प्रकाशित झाल्या. नंतर त्यांनी कवितालेखन थांबवले असले तरी कवितेबद्दलची त्यांची निष्ठा कायम राहिली.

मात्र साहित्यविश्वात त्यांची खरी ओळख ललितलेखक म्हणून निर्माण झाली. ‘मनातल्या उन्हात’ हा त्यांचा पहिला ललित लेख १९६० मध्ये **‘सत्यकथा’**मध्ये प्रसिद्ध झाला आणि त्यानंतर त्यांच्या ललित साहित्याचा प्रवास सुरू झाला. ‘डोह’ (१९६५), ‘सोन्याचा पिंपळ’ (१९७५), ‘पाण्याचे पंख’ (१९८७) आणि ‘कोरडी भिक्षा’ (२०००) हे त्यांचे प्रमुख ललितलेख संग्रह ‘मौज’ प्रकाशनाने प्रकाशित केले.

‘डोह’ या संग्रहातून त्यांनी बालपणातील अनुभव, औदुंबरचा निसर्ग, कृष्णा नदी, झाडे, पक्षी आणि गावच्या आठवणी अत्यंत चित्रमय शैलीत शब्दबद्ध केल्या. बालमनातील निरागसता आणि संवेदनशील भावविश्वाचे प्रभावी चित्रण हा या संग्रहाचा गाभा ठरला.

**‘सोन्याचा पिंपळ’**मध्ये मात्र अनुभवविश्व अधिक गूढ आणि प्रगल्भ झाले. अतींद्रिय जाणिवा, जीवनातील सूक्ष्म अनुभव आणि मानवी नात्यांचे वेगळे पैलू त्यांनी प्रभावी शब्दांत उलगडले. या संग्रहातील विविध लेखांतून त्यांच्या वडिलांशी असलेले भावनिक नातेही प्रभावीपणे व्यक्त झाले आहे.

‘पाण्याचे पंख’ या संग्रहात लहान मुलांचे निरागस जग त्यांनी टिपले, तर **‘कोरडी भिक्षा’**मध्ये विविध व्यक्तिचित्रांच्या माध्यमातून मानवी स्वभावाचे अनेक पैलू त्यांनी उभे केले.

चित्रकार घराण्याचा वारसा लाभल्यामुळे त्यांच्या लेखनात दृश्यात्मकता, निसर्गाचे सूक्ष्म निरीक्षण आणि अनुभवांच्या गाभ्यापर्यंत पोहोचणारी पारदर्शक शैली यांचा सुरेख संगम दिसून येतो. मराठी ललित साहित्याला स्वतंत्र अभिव्यक्ती आणि नवे परिमाण देणाऱ्या लेखकांमध्ये श्रीनिवास विनायक कुलकर्णी यांचे नाव कायम आदराने घेतले जाईल.