हरियाणातील जिंद–सोनीपत मार्गावर धावणार अत्याधुनिक १० डब्यांची ट्रेन; ५ रुपयांपासून प्रवास, शून्य कार्बन उत्सर्जनामुळे पर्यावरणालाही मोठा दिलासा
नवी दिल्ली : भारतीय रेल्वेने हरित ऊर्जा आणि आधुनिक वाहतूक व्यवस्थेच्या दिशेने ऐतिहासिक पाऊल टाकत देशातील पहिली स्वदेशी हायड्रोजनवर चालणारी प्रवासी ट्रेन आजपासून सेवेत दाखल केली आहे. हरियाणातील जिंद रेल्वे स्थानकावर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते या अत्याधुनिक ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवण्यात आला. या उपक्रमामुळे हायड्रोजन इंधन तंत्रज्ञानावर प्रवासी रेल्वे चालवणाऱ्या जगातील मोजक्या देशांच्या यादीत भारताचाही समावेश झाला आहे. पर्यावरणपूरक वाहतूक, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि प्रवाशांच्या सुरक्षिततेचा विचार करून विकसित करण्यात आलेली ही ट्रेन भारतीय रेल्वेसाठी महत्त्वाचा टप्पा मानली जात आहे.
ही स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेन हरियाणातील जिंद आणि सोनीपत या स्थानकांदरम्यान सुमारे ८९ किलोमीटर अंतरावर धावणार आहे. या मार्गावर प्रवाशांना वेगवान, आरामदायी आणि प्रदूषणमुक्त प्रवासाचा अनुभव मिळणार आहे. भारतीय रेल्वेने भविष्यात हरित तंत्रज्ञानावर आधारित वाहतूक व्यवस्था विकसित करण्याच्या उद्देशाने हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प साकारला आहे.
India takes a major leap towards green mobility!
— Narendra Modi (@narendramodi) July 17, 2026
In Jind, flagged off India’s first indigenous hydrogen-powered train between Jind and Sonipat.
This remarkable achievement reflects the ingenuity and dedication of the Indian Railways team. It is a proud symbol of Aatmanirbhar… pic.twitter.com/hVo89u5vvI
हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानामुळे पर्यावरणाला मोठा फायदा
ही ट्रेन अत्याधुनिक हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. या तंत्रज्ञानामध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक प्रक्रियेतून वीज तयार केली जाते. विशेष म्हणजे या प्रक्रियेदरम्यान डिझेल किंवा इतर जीवाश्म इंधनाची आवश्यकता भासत नाही. परिणामी केवळ पाण्याची वाफ आणि उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे कार्बन उत्सर्जन जवळपास शून्यावर येते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यास मोठी मदत होते.
भारतातील ही पहिलीच हायड्रोजन ट्रेन असली तरी प्रवाशांना इतर एक्सप्रेस किंवा पॅसेंजर ट्रेनप्रमाणेच आरामदायी आणि सुरक्षित प्रवासाचा अनुभव मिळणार आहे. रेल्वे प्रशासनाने प्रवाशांच्या सोयीसुविधांचा विशेष विचार करून या ट्रेनची रचना केली आहे.
३,२०० हॉर्सपॉवरचे शक्तिशाली इंजिन; २,६०० प्रवाशांची क्षमता
भारतीय रेल्वेने विकसित केलेल्या या ट्रेनमध्ये ३,२०० हॉर्सपॉवरची शक्तिशाली इंजिन प्रणाली बसवण्यात आली आहे. ट्रेनचा नियमित परिचालन वेग ताशी ७५ किलोमीटर असून आवश्यकतेनुसार तो ताशी ११० किलोमीटरपर्यंत वाढवता येणार आहे.
या ट्रेनमध्ये १० डबे असून एकाच वेळी सुमारे २,६०० प्रवासी प्रवास करू शकतात. विशेष म्हणजे सध्या जगातील अनेक देशांमध्ये केवळ २ ते ४ डब्यांच्या हायड्रोजन ट्रेन धावत आहेत. त्याच्या तुलनेत भारताने थेट १० डब्यांची स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेन विकसित करून तांत्रिक क्षमतेचे प्रदर्शन केले आहे.
अत्याधुनिक सुरक्षा प्रणालीची सुविधा
हायड्रोजनसारख्या संवेदनशील इंधनाचा वापर होत असल्याने या ट्रेनमध्ये सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले आहे. ट्रेनमध्ये हायड्रोजन गळती शोधणारी प्रणाली, ज्वाला शोधक (Flame Detector) आणि स्वयंचलित शटडाऊन प्रणाली बसवण्यात आली आहे.
प्रवासादरम्यान कोणतीही तांत्रिक बिघाडाची किंवा गळतीची शक्यता आढळल्यास ही यंत्रणा तात्काळ हायड्रोजनचा पुरवठा बंद करते. त्यामुळे प्रवाशांच्या सुरक्षिततेवर कोणताही परिणाम होणार नाही, याची विशेष काळजी घेण्यात आली आहे.
फक्त ५ रुपयांपासून प्रवासाची संधी
सर्वसामान्य नागरिकांनाही या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा लाभ मिळावा यासाठी भारतीय रेल्वेने या ट्रेनचे भाडे अतिशय परवडणारे ठेवले आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या ट्रेनचे किमान भाडे ५ रुपये, तर कमाल भाडे २५ रुपये निश्चित करण्यात आले आहे.
ट्रेन क्रमांक 74010 दररोज जिंद स्थानकावरून सकाळी ७.४० वाजता सुटेल आणि सोनीपत येथे सकाळी ९.४० वाजता पोहोचेल. परतीच्या प्रवासात ट्रेन क्रमांक 74009 सोनीपत येथून सकाळी १०.४० वाजता सुटून दुपारी १ वाजता जिंद येथे पोहोचणार आहे.
हरित रेल्वेच्या दिशेने भारताची मोठी झेप
हायड्रोजनवर चालणारी ही ट्रेन भारतीय रेल्वेच्या हरित ऊर्जा धोरणातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. वाढते प्रदूषण, इंधनावरील खर्च आणि पर्यावरण संरक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर स्वच्छ ऊर्जेवर आधारित वाहतूक व्यवस्थेला चालना देण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा ठरणार आहे. भविष्यात अशा प्रकारच्या अधिक हायड्रोजन ट्रेन देशातील विविध मार्गांवर सुरू करण्याच्या दृष्टीने भारतीय रेल्वेचे हे पहिले मोठे पाऊल असल्याचे मानले जात आहे.
